Yoko Ono - Nghệ sĩ tiên phong tài năng hay “kẻ tội đồ” của thời đại

Yoko Ono là ai?

Yoko Ono sinh ra ở Tokyo trong một gia đình giàu có, cha điều hành một ngân hàng lớn và mẹ xuất thân từ gia tộc tài phiệt Yasuda. Vì vậy, bà sớm được tiếp cận với nền giáo dục tốt nhất lúc bấy giờ tại học viện Gakushuin - một trong những ngôi trường danh tiếng dành cho tầng lớp quý tộc Nhật Bản từ thời Edo. Năm 1951, Yoko Ono là người phụ nữ đầu tiên được nhận vào khoa Triết học của Đại học Gakushuin, nhưng sau đó bà thôi học để chuyển đến Hoa Kỳ cùng gia đình.

Trong những năm theo học tại Đại học Sarah Lawrence, Yoko Ono đã đặt những bước đi đầu tiên trên con đường theo đuổi nghệ thuật của mình. Bà thường xuyên gặp gỡ những nghệ sĩ, nhà thơ và những người bạn theo đuổi chủ nghĩa Bohemian, và cũng chịu nhiều ảnh hưởng bởi lối sống phóng túng, đề cao sự tự do không theo khuôn phép này.

Căn gác xép của bà ở Manhattan trở thành nơi hội họp biểu diễn của các nghệ sĩ nổi tiếng ở New York như vũ công Merce Cunningham, nhà soạn nhạc danh tiếng John Cage, nghệ sĩ piano Philip Glass và cả La Monte Young - người đã truyền cảm hứng cho Yoko Ono theo đuổi trường phái nghệ thuật tiên phong (avant-garde) sau này.

John Lennon từng gọi Yoko Ono là “nghệ sĩ vô danh nổi tiếng nhất thế giới” và “ai cũng biết tên cô ấy, nhưng không ai biết cụ thể cô ấy làm gì”. Yoko Ono luôn tự định nghĩa mình là nghệ sĩ, nhạc sĩ và nhà hoạt động xã hội. Và trong suốt sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, bà liên tục phá bỏ mọi giới hạn về chuẩn mực nghệ thuật thông thường: từ những triển lãm nghệ thuật đa phương tiện đầy gợi mở và những thử nghiệm âm nhạc vượt khỏi khuôn khổ khuấy động giới nghệ thuật Avant-garde toàn cầu.

Kẻ tiên phong đầy táo bạo của trường phái Conceptual

Đến cuối những năm 1950, Yoko Ono đắm mình trong các hoạt động của phong trào Fluxus - tập hợp nhóm nghệ sĩ tiên phong thách thức những quan điểm truyền thống về nghệ thuật. Nhóm này hướng đến việc xóa bỏ ranh giới giữa nghệ thuật và đời thường, thường xuyên tổ chức những buổi trình diễn tương tác mà khán giả là trung tâm cho tác phẩm của họ.

Trong giới nghệ thuật New York lúc đó, Yoko Ono nhanh chóng thu hút sự chú ý với những buổi trình diễn tương tác Nghệ thuật ý niệm (Conceptual art). Nói đơn giản, đây là trường phái mà nghệ sĩ ưu tiên truyền tải thông điệp hoặc ý tưởng của tác phẩm hơn là tính thẩm mỹ, kỹ thuật hay quy tắc truyền thống. Do đó, ngay cả một quả chuối dán băng keo dính lên tường cũng được xem là nghệ thuật, vì vật chất chỉ là thứ yếu, miễn là nó truyền tải được một ý niệm hoặc khơi gợi được suy nghĩ về bản chất nghệ thuật và giá trị của nó.

Như trong những buổi trình diễn nổi tiếng của Yoko Ono - Painting to Be Stepped On (1961), bà đặt một bức tranh xuống sàn và mời khán giả bước lên. Và trong tác phẩm Cut Piece (1964), bà ngồi yên trên sân khấu và để khán giả lần lượt cắt bỏ những mảnh quần áo trên người mình. Những tác phẩm này cho phép người xem hiểu theo nhiều hướng ý nghĩa khác nhau, có thể là về chủ nghĩa vật chất, sự hiến dâng hay sự bạo lực tiềm ẩn của con người,...

Đời tư gây tranh cãi với quái kiệt John Lennon

Một tác phẩm trình diễn nổi tiếng khác của Yoko Ono mà sau này đã tốn không ít giấy mực của báo giới chính là Painting to Hammer a Nail, nơi Yoko Ono có cuộc gặp định mệnh với John Lennon - giọng ca chính của ban nhạc huyền thoại The Beatles. Cả hai nhanh chóng rơi vào lưới tình và không lâu sau đó, John Lennon ly hôn người vợ đầu Cynthia Powell, bỏ rơi con trai Julian Lennon để kết hôn với Ono. Điều này khiến cả thế giới lên án Yoko Ono và cho rằng bà là “người thứ ba” phá vỡ gia đình của Cynthia và John.

Bên cạnh đó, việc John Lennon rời nhóm The Beatles ít lâu sau khi tái hôn với Yoko Ono cũng khiến người hâm mộ căm phẫn và gọi bà là “mụ phù thủy” đã mê hoặc John Lennon và hủy hoại The Beatles.

Dù vậy, tình cảm của cặp đôi vẫn ngày càng thắm thiết nhờ vào sự đồng điệu tâm hồn về phong cách và cách nhìn nhận đối với nghệ thuật - phóng túng, tự do và luôn thử nghiệm những điều khác biệt. Với John Lennon, Yoko Ono như một “nàng thơ” - nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều ca khúc sau này của ông như Julia, Happiness is a Warm Gun, và đặc biệt là Imagine - ca khúc bất hủ mang đề tài phản chiến, đồng sáng tác với Yoko Ono sau khi The Beatles tan rã.

Về phía Yoko Ono, giờ đây bà đã có người đồng hành trong những buổi trình diễn nghệ thuật và các hoạt động cộng đồng. Cả hai thường xuyên tham gia vào các phong trào phản đối chiến tranh và lan toả thông điệp hoà bình. Trong đó, John Lennon và Yoko Ono đã thực hiện một hoạt động biểu tình nhỏ tại Amsterdam vào năm 1969 để phản đối cuộc xâm lược của Hoa Kỳ tại Việt Nam.

Di sản nghệ thuật đa diện vượt khỏi cái bóng của John Lennon

Dù phần lớn những gì người ta biết về Yoko Ono gắn liền với hình bóng và câu chuyện tình với cố nghệ sĩ John Lennon, nhưng không thể phủ nhận bà là một nghệ sĩ tiên phong đa tài ở nhiều lĩnh vực.

Từ những năm 1960, trước cả khi gặp John, bà đã thử nghiệm với băng từ analog, tạo ra những dạng âm nhạc điện tử sơ khai được sử dụng trong các buổi trình diễn của bà. Âm nhạc của Yoko Ono được lấy cảm hứng từ nhiều thể loại âm nhạc độc đáo, từ nhạc kịch sân khấu Kabuki, Opera và cả nhạc Free Jazz. Những kỹ thuật thanh nhạc đặc trưng của Ono thậm chí được cho là tiên phong cho làn sóng nhạc punk sau này. Ca khúc Why (1970) và Walking on Thin Ice (1981) đã trở thành những bài hát nổi tiếng đại diện cho phong cách âm nhạc đột phá của Yoko Ono, truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ trong các dòng nhạc như art rock, hip-hop thử nghiệm và cả EDM sau này.

Yoko Ono còn được biết đến với tài năng thơ ca, đặc biệt là thơ Haiku – chất liệu luôn hiện diện trong các tác phẩm nghệ thuật của bà. Cuốn sách Grapefruit (1964) được nhiều người xem như một tác phẩm thơ ý niệm, nơi ngôn từ trở thành phương tiện kích thích trí tưởng tượng và hành động. Đây cũng là tác phẩm tiêu biểu của trường phái Nghệ thuật chỉ dẫn (The Art of Instruction) – hướng dẫn người xem cách tạo ra và diễn giải một tác phẩm nghệ thuật của chính mình.

Sau khi John Lennon bị ám sát và qua đời, Yoko Ono đã tiếp quản và lan tỏa những di sản tinh thần của John cũng như của cả hai. Bà cho ra mắt những ca khúc và album nhằm tưởng niệm John Lennon như Season of Glass, It’s Alright và Every Man Has a Woman.

Bên cạnh đó, Yoko Ono cũng tiếp tục sự nghiệp nghệ thuật của mình một cách độc lập với hàng loạt bản thu âm và đĩa đơn mới, tiêu biểu trong số đó là ca khúc Yes, I’m a Witch như một lời đáp trả cho những cáo buộc của công chúng cho rằng bà là “mụ phù thủy” đã hủy hoại The Beatles. Ngoài ra, Yoko Ono cũng tiếp tục gây dấu ấn với những triển lãm nghệ thuật đặc sắc như Skyladder (2014), Airising (2015) và Dream Together (2020).

Nhà hoạt động vì cộng đồng và hòa bình

Công việc của Yoko Ono luôn gắn liền với cộng đồng, và bà luôn tích cực tổ chức các buổi hòa nhạc tại nhà riêng của mình ở New York. Bên cạnh đó, bà cũng góp phần kết nối cộng đồng nghệ thuật giữa Nhật Bản và Mỹ, hỗ trợ các nghệ sĩ nhạc thể nghiệm (experimental music) và thúc đẩy giao lưu xuyên quốc gia.

Song song đó, Yoko Ono cũng là một trong những nhà hoạt động xã hội tích cực vì hòa bình và cộng đồng. Sau chiến dịch Bed-in for Peace, bà tiếp tục với dự án nghệ thuật Wish Tree – đặt những chậu cây để mọi người có thể viết điều ước và treo lên đó. Những điều ước này sau đó được chôn dưới Tháp ánh sáng Imagine Peace tại Iceland, được xây dựng từ năm 2007. Đến nay đã có hơn 1 triệu điều ước được thu thập và đặt dưới chân tháp.

Tháp ánh sáng Imagine Peace do Yoko Ono thiết kế, được đặt tại Reykjavík, Iceland. Trên đỉnh tháp có khắc dòng chữ “Hãy tưởng tượng hòa bình” bằng 24 ngôn ngữ, lấy cảm hứng từ bài hát Imagine của John Lennon. Ảnh: Iceland Review

Bên cạnh đó, quỹ từ thiện Spirit Foundation do Yoko Ono và John Lennon sáng lập năm 1978 đã hỗ trợ nhiều dự án giáo dục, góp phần xây dựng 100 trường học tại châu Phi, châu Á và Nam Mỹ và hợp tác cùng nhiều tổ chức từ thiện vì nhân quyền trên toàn thế giới.

Trong nhiều năm trở lại đây, giới nghiên cứu đã bắt đầu nhìn nhận lại những đóng góp của Yoko Ono với thế giới nghệ thuật. Vượt xa những tranh cãi vây quanh bà, Yoko Ono vẫn được đánh giá là một trong những người tiên phong quan trọng của nghệ thuật ý niệm và trình diễn, đồng thời là một trong những bộ óc sáng tạo độc đáo nhất của âm nhạc thế kỷ 20.

Từ nghệ thuật, âm nhạc đến hoạt động xã hội, Yoko Ono luôn hiện diện như một “con người” trọn vẹn, tài năng, lập dị, đầy mâu thuẫn và không bị đóng khung trong bất kỳ vai trò nào. HIện tại, ở độ tuổi ngoài 90, bà đã lui về ở ẩn tại một trang trại của gia đình ở New York. Những di sản nghệ thuật của cặp đôi “nổi tiếng và tai tiếng” một thời đã được trao lại cho con trai Sean Lennon tiếp quản. Dù là “kẻ tội đồ” của thời đại hay “nghệ sĩ vô danh nổi tiếng nhất thế giới”, tất cả đều không còn quan trọng vì giờ đây, “Yoko Ono đang sống hạnh phúc trong sự bình yên, thanh thản và mãn nguyện,” theo lời con gái Kyoko của bà chia sẻ.