Đàn Koto: Từ âm thanh của cung đình đến các tác phẩm đương đại

Koto - 琴 là một loại đàn tranh Nhật Bản, đa phần sẽ có 13 dây, về sau có thêm loại 17 dây đối với Koto trầm, cùng với cầu đàn di động để điều chỉnh âm thanh. Loại nhạc cụ này đóng vai trò quan trọng trong gagaku - loại hình âm nhạc truyền thống Nhật Bản có lịch sử lâu đời, thường được biểu diễn trong các nghi lễ cung đình và các sự kiện tôn giáo, mang đến bầu không khí trang nghiêm.

Người chơi sử dụng miếng gảy gọi là tsume trên ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa của tay phải để đánh đàn. Theo truyền thống, dây đàn được làm bằng tơ tằm, nhưng vì tơ tằm dễ đứt nên đàn Koto hiện đại thường sử dụng sợi tổng hợp để tăng độ bền. Mỗi dây đàn đều nằm trên một cầu đàn, có thể điều chỉnh, giúp người chơi thay đổi âm điệu một cách tự do, tạo ra các thang âm và sắc thái khác nhau cho một bản nhạc.

Thân đàn được làm bằng gỗ paulownia và dài khoảng 190cm. Độ nhẹ và vân của gỗ paulownia làm cho âm thanh vang lên tuyệt đẹp, đây là yếu tố then chốt tạo nên âm sắc nhẹ nhàng của đàn Koto.

Không giống như sự hào nhoáng rực rỡ của nhạc cổ điển châu Âu hay nhịp điệu sôi động của nhạc pop Mỹ, các màn trình diễn Koto thường thanh bình, sâu lắng và tao nhã.

Tuy nhiên, với dòng chảy của âm nhạc và để phù hợp với thời đại, Koto đã có những chuyển biến đa dạng, từ sự “mộc” của âm nhạc truyền thống, đến những giai điệu phức tạp của những tác phẩm đương đại đòi hỏi sự kết hợp độc đáo. Thậm chí, nó vẫn là một nhạc cụ phổ biến được sử dụng trong các bài hát hiện đại, phim ảnh, anime và nhiều lĩnh vực khác.

Nguồn gốc của đàn Koto

Theo di tích khai quật từ thời Yayoi đến thời Nara, lúc này Nhật Bản đã có một loại đàn tranh được gọi là Wagon hay Yamato-goto, có 6 dây. Đến thời Nara, đàn Koto giống như hiện nay sử dụng được mang đến từ nhà Đường (Trung Quốc) để chơi trong dàn nhạc cung đình Nhật Bản.

Trong thời kỳ Muromachi, văn hóa và nghệ thuật Nhật Bản đã có sự phát triển vượt bậc, dẫn đến sự ra đời của nhiều thể loại nhạc chơi trên đàn Koto khác nhau. Đàn Koto được giới quý tộc và samurai đánh giá cao, đóng vai trò quan trọng trong gagaku. Chính trong thời kỳ này, một phong cách biểu diễn Koto độc đáo của Nhật Bản đã xuất hiện, đặt nền móng cho sự phổ biến của đàn Koto trong thời kỳ Edo.

Trải qua nhiều thế kỷ, sức hấp dẫn của đàn Koto đã lan rộng ra ngoài phạm vi cung đình, đàn Koto trở nên phổ biến hơn, ăn sâu vào đời sống của người dân. Các nhạc sĩ mù nỗ lực bảo tồn Koto bằng việc truyền dạy một cách có hệ thống cách chơi loại đàn này. Họ dựa vào thính giác nhạy bén của mình để hoàn thiện âm nhạc, trở thành những người gìn giữ văn hóa được tôn kính ở Nhật Bản.

Số lượng các bản nhạc Koto tăng lên trong thời Edo, dẫn đến sự ra đời của nhiều thể loại âm nhạc khác nhau. Bằng cách này, đàn Koto trở thành một nhạc cụ truyền thống chiếm một vị trí quan trọng trong văn hóa.

Vào thế kỷ 17, Yatsuhashi Kengyo – được mệnh danh là “Cha đẻ của đàn Koto hiện đại” đã giới thiệu những giai điệu và cách chỉnh dây mới cho công chúng. Ông cũng sáng tác những tác phẩm đột phá và mở rộng kho tàng nhạc Koto, đưa nhạc cụ này đến với mọi người.

Những loại Koto

Mặc dù loại đàn Koto phổ biến nhất là loại 13 dây, nhưng vẫn có một số biến thể khác dựa trên số lượng dây, mỗi biến thể mang đến những khả năng âm nhạc khác nhau:

• Đàn Koto 13 dây: Đây là phiên bản tiêu chuẩn của đàn Koto, được sử dụng phổ biến nhất trong cả âm nhạc Koto truyền thống và hiện đại.
• Đàn Koto 17 dây (Jushichi-gen): Được phát triển vào thế kỷ 20 bởi nghệ sĩ Koto bậc thầy Miyagi Michio, đàn Koto 17 dây được sử dụng để tạo ra những âm thanh trầm hơn, giống như âm bass. Nó thường được sử dụng để đệm cho các loại đàn Koto khác hoặc các nhạc cụ truyền thống trong các buổi biểu diễn hòa tấu, làm tăng thêm sự phong phú.

• Đàn Koto 20 dây (Niju-gen): Đàn Koto 20 dây được phát triển để mở rộng quãng âm, giúp người biểu diễn chơi được những tác phẩm phức tạp và hiện đại hơn.
• Đàn Koto 25 dây (Nijugo-gen): Loại đàn này mang đến âm vực rộng hơn, chủ yếu được sử dụng trong các tác phẩm Koto hiện đại và các tác phẩm hòa tấu đương đại.

Phong cách chơi đàn Koto

Theo thời gian, các vùng miền và trường phái chơi đàn khác nhau đã phát triển, mỗi vùng có phong cách riêng. Từ thời Edo, hai trường phái chính đã trở thành trụ cột của âm nhạc Koto là Ikuta-ryu và Yamada-ryu.

• Ikuta-ryu: Phong cách này thường được chơi ở Kyoto và Osaka, kết hợp cùng đàn shamisen (jiuta). Trong phong cách này, người chơi ngồi ở góc 45 độ so với nhạc cụ và đeo miếng gảy bằng ngà voi hình vuông (tsume) trên ngón tay để gảy dây.

• Yamada-ryu: Phát triển từ Edo, kết hợp các yếu tố của Joruri (kể chuyện có nhạc) và lối hát Noh phổ biến vào thời đó. Người chơi Koto theo phong cách Yamada-ryu sẽ ngồi thẳng với nhạc cụ và sử dụng miếng gảy tròn.

Cả hai trường phái đều bắt nguồn từ gốc của nhạc sĩ Yatsuhashi, nhưng chúng khác nhau về lời bài hát và ký hiệu âm nhạc, dẫn đến những khác biệt về phong cách mà bạn có thể nhận ra khi so sánh các màn trình diễn của chúng.

Sự phát triển và kế thừa
đàn Koto

Các hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống

Đàn Koto là một trong những nhạc cụ tượng trưng cho văn hóa truyền thống Nhật Bản, chính vì thế công tác bảo tồn nó vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, sức sống tổng thể của ngành công nghiệp nhạc cụ truyền thống đang suy giảm, đặt ra nhiều thách thức cho các hoạt động bảo tồn.

Nằm trong nỗ lực bảo tồn, các sáng kiến ​​như tăng cường các chương trình giáo dục ở trường tiểu học và trung học cơ sở, cũng như cung cấp các lớp học thử miễn phí đang được thúc đẩy. Việc đưa biểu diễn đàn Koto vào các môn học âm nhạc bắt buộc ở trường, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ, được coi là quan trọng. Ví dụ như thành phố Fukuyama tích cực tham gia quảng bá đàn Koto thông qua việc tổ chức các cuộc thi Koto quốc gia dành cho học sinh.

Sự kết hợp với âm nhạc hiện đại

Đàn Koto với âm thanh riêng biệt đang dần được nhận ra là có sự hòa quyện với âm nhạc hiện đại. Kế thừa truyền thống, các nhà soạn nhạc Nhật Bản cũng điều chỉnh và làm cho âm nhạc Koto trở nên hấp dẫn hơn đối với công chúng, góp phần vào tương lai của cả nhạc cụ này và văn hóa Nhật Bản...

Các nghệ sĩ đang nỗ lực đưa đàn Koto vào nhiều thể loại âm nhạc đa dạng như pop, rock và jazz với việc sử dụng Koto 17 hoặc Koto 20 dây.

Một ví dụ điển hình là Miyagi Michio, người tạo ra Koto 17 dây và đã sáng tác hơn 500 tác phẩm âm nhạc. Hầu hết các tác phẩm của ông đều sử dụng các nhạc cụ truyền thống Nhật Bản kết hợp với phong cách chơi hiện đại chịu ảnh hưởng từ âm nhạc phương Tây.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Miyagi là Haru no Umi (Biển Xuân), phát hành năm 1929. Bài hát này đã trở thành biểu tượng của Tết Nguyên đán Nhật Bản. Ngay cả ngày nay, bài hát này vẫn được phát trên truyền hình và đài phát thanh trong suốt kỳ nghỉ lễ. Thậm chí nó còn vượt ra khỏi biên giới xứ Phù Tang, chuyển soạn cho nhiều nhạc cụ khác, như violin, piano, dàn nhạc giao hưởng, đàn nhị Trung Quốc, đàn kayagum Hàn Quốc và nhiều nhạc cụ nước ngoài khác.

Năm 1964, Nihon Ongaku Shudan, hay còn gọi là Pro Musica Nipponia, được thành lập bởi các nhà soạn nhạc và nghệ sĩ biểu diễn nhạc truyền thống Nhật Bản. Nhóm này đã góp phần thúc đẩy nhạc truyền thống Nhật Bản phát triển bằng cách kết hợp các yếu tố và nhạc cụ phi truyền thống để tạo ra những tác phẩm âm nhạc mới. Ngày nay, Pro Musica Nipponia lưu diễn khắp thế giới, góp phần lan tỏa âm nhạc Nhật Bản ra toàn cầu.

Nhóm nhạc Nhật Bản "Wagakki Band" phổ biến việc sử dụng các nhạc cụ truyền thống Nhật Bản, bao gồm cả đàn Koto, để tạo ra những bài hát rock mang âm hưởng độc đáo. Họ biểu diễn cùng với giọng ca chính Amy Lee của nhóm Evanescence, góp phần đưa âm nhạc mang phong cách Nhật Bản đến với khán giả toàn cầu.

Thậm chí có cả những người Nhật lớn lên ở Mỹ vẫn biểu diễn các nhạc cụ truyền thống bên ngoài Nhật Bản. Đơn cử như nhà soạn nhạc người Mỹ Miya Masaoka biết chơi đàn Koto 21 dây.

Một trong những nghệ sĩ trẻ đang nỗ lực bằng cách kết hợp các yếu tố Koto, nhạc jazz và nhạc thử nghiệm vào các tác phẩm của mình là Leo Konno.

Konno sở hữu tài năng thiên bẩm, dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ Koto huyền thoại - Sawai Kazue, Konno đã trở thành người trẻ nhất giành chiến thắng trong một cuộc thi quốc gia lớn khi mới 16 tuổi. Năm 19 tuổi, Konno phát hành album đầu tay “Leo: 1st", với nghệ danh Leo (viết cách điệu là LEO). Hiện nay, ở tuổi 28, anh đã phát hành tổng cộng sáu album dài và một EP.

Năm 2022, Konno trở thành người chơi đàn Koto đầu tiên biểu diễn tại câu lạc bộ nhạc jazz nổi tiếng Blue Note. Cùng năm đó, anh xuất hiện tại Summer Sonic, một trong những lễ hội âm nhạc lớn nhất Nhật Bản.

Với những người hâm mộ anime, có lẽ bạn cũng sẽ nhận ra âm thanh của đàn Koto và các nhạc cụ truyền thống Nhật Bản khác trong nhiều bộ anime nổi tiếng. Naruto sử dụng rộng rãi đàn Koto và các nhạc cụ truyền thống Nhật Bản khác trong nhạc phim của mình.

Thậm chí có cả một bộ anime dành riêng cho loại nhạc cụ này là “Kono Oto Tomare!: Sounds of Life” làm nổi bật vẻ đẹp của âm nhạc Koto thông qua câu chuyện về những học sinh trung học thành lập một câu lạc bộ Koto. Bộ phim này đã khơi dậy sự quan tâm trở lại đối với đàn Koto, đặc biệt là trong giới trẻ.