Teshima: Hành trình từ “đảo rác” đến hòn đảo của nghệ thuật

Từ hòn đảo xanh đến
bãi rác công nghiệp

Teshima (豊島 – Phong Đảo) – một cái tên có nghĩa là “hòn đảo giàu có”. Từ xa xưa, nơi đây đã được thiên nhiên ưu đãi với nguồn nước suối trong lành, những cánh đồng màu mỡ và một nền văn hóa phát triển mạnh mẽ dựa trên nông nghiệp, đánh cá. Suốt bao thế hệ, người dân đảo sống hòa hợp và nương tựa vào thiên nhiên.

Tuy nhiên, mọi thứ đã thay đổi đột ngột từ khoảng năm 1975, khiến vùng đất trù phú này dần hóa một hòn đảo chết. Dưới vỏ bọc nuôi giun đất, một đơn vị xử lý chất thải đã được chính quyền tỉnh Kagawa cấp phép để xử lý rác công nghiệp vô hại, dùng làm thức ăn cho giun tại khu vực bờ biển phía tây đảo Teshima. Nhưng thực tế, một lượng lớn chất thải công nghiệp độc hại đã được đổ bỏ tại đây, kéo dài trong khoảng 10 năm.

Chúng bao gồm xỉ từ quá trình tinh luyện đồng, dầu thải, axit thải, dung môi hữu cơ thải và nhiều loại rác độc hại khác. Nhưng tệ nhất là chất thải từ quá trình nghiền nát xe cơ giới - thường chứa các kim loại nặng như thủy ngân, chì và cadmium, gây nhiễm độc cho đất.

Đứng sau tội ác này là Công ty Phát triển Du lịch Tổng hợp Teshima, hay gọi tắt là Công ty Du lịch Teshima, do Sousuke Matsuura đứng đầu. Ông ta đã lợi dụng định nghĩa về "chất thải", tuyên bố rằng mình chỉ thu mua chất thải nghiền để làm nguyên liệu, thu hồi và bán các kim loại có giá trị. Hay nói cách khác, ông chỉ đơn thuần thực hiện hoạt động “thu gom phế liệu”, và do đó chúng không nên được coi là chất thải.

Đống rác khổng lồ ngày càng chất cao khiến Teshima mang tiếng xấu là “đảo rác”, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và sức khỏe của cư dân. Mỗi khi công ty này đốt rác, những cột khói cay nồng bốc lên không trung khiến người dân luôn phải đeo khẩu trang. Nhiều người phàn nàn về tình trạng cay mắt, và một số xuất hiện các triệu chứng liên quan đến hen suyễn. Ngành nông nghiệp và thủy sản của Teshima cũng bị tàn phá nặng nề bởi không ai muốn mua cá hay rau củ từ một hòn đảo rác như vậy.

Kiên trì đấu tranh
với bất công

Người dân Teshima liên tục khiếu nại với chính quyền thành phố về tình trạng bất thường xảy ra trên đảo nhưng đã bị ngó lơ trong thời gian dài. Năm 1977, 1.425 người ký tên phản đối và gửi đơn khiếu nại lên văn phòng thống đốc. Thống đốc Kagawa khi đó là Tadao Maekawa đã đến hiện trường bãi rác, và những phát ngôn của ông sau chuyến thăm đã khiến cộng đồng phẫn nộ:

“Công ty Du lịch Teshima đang gặp rắc rối với người dân địa phương. Chúng tôi đã nghiên cứu tình hình và không phát hiện vấn đề gì. Những người dân phản đối chỉ là những kẻ ích kỷ và hống hách. Biển thì xanh, trời thì trong, nhưng trái tim của người dân lại xám xịt.”

Năm đó, lần đầu tiên người dân Teshima xuống đường biểu tình. Họ cũng quyết tâm nâng cao nhận thức trong cộng đồng thông qua việc phát động một chiến dịch. Trong vòng sáu tháng liền, các cư dân đã tiến hành thu thập chữ ký tại hòn đảo Shodoshima lân cận, thành công thu hút sự chú ý của thị trưởng và hội đồng thị trấn.

Tiếp đó, để nhận được sự thấu hiểu của toàn thể người dân trong tỉnh, từ năm 1978, một nhóm công dân đã đứng ra đảm nhận việc tổ chức các buổi đối thoại. Với khẩu hiệu “chia sẻ câu chuyện với 1 triệu người dân trong tỉnh”, họ đã đến 100 địa điểm ở nhiều khu vực khác nhau để tuyên truyền về vụ việc.

Nhưng phải đến năm 1990, công lý mới được thực thi cho người dân. Những cuộc điều tra của Cảnh sát tỉnh Hyogo đã dẫn họ đến đảo Teshima thuộc tỉnh Kagawa. Tại đây, cảnh sát đã tiến hành một cuộc điều tra quy mô lớn tại địa bàn của Công ty Du lịch Teshima. Kết quả, công ty này đã bị thu hồi giấy phép hoạt động, người đứng đầu Matsuura cũng bị bắt giữ.

Thủ phạm bị xử lý nhưng núi rác thải vẫn còn đó. Năm 1993, cư dân đã đệ đơn chống lại tỉnh Kagawa và các bên khác vì đã lơ là việc giám sát nhà thầu xử lý chất thải và yêu cầu bồi thường. Vụ việc được giải quyết vào năm 2000, tỉnh đã đưa ra lời xin lỗi và có nghĩa vụ loại bỏ tất cả chất thải công nghiệp đã bị đổ bỏ trên đảo.

Chất thải được vận chuyển đến đảo Naoshima gần đó để xử lý, đốt và biến thành xỉ tại một lò nung mới, sau đó được sử dụng làm cốt liệu trong bê tông. Chuyến hàng chở rác cuối cùng rời đảo Teshima vào cuối tháng 3/2017. Phải mất tới 14 năm để loại bỏ toàn bộ chất thải công nghiệp đã đổ bỏ trên đảo (tổng cộng khoảng 937.000 tấn).

Sự kiện Teshima đã làm chấn động cả nước Nhật và tác động lớn đến việc sửa đổi Luật Quản lý Chất thải của Nhật Bản. Không chỉ tăng cường hình phạt đối với việc đổ rác thải trái phép, luật còn quy định trách nhiệm cuối cùng đối với chất thải công nghiệp thuộc về các công ty phát sinh chất thải.

Thêm vào đó, việc ban hành nhiều luật tái chế đối với thiết bị gia dụng, ô tô, chất thải xây dựng... đã thúc đẩy tái chế chất thải công nghiệp, làm giảm đáng kể lượng chất thải cuối cùng cần xử lý. Sự kiện Teshima đóng vai trò là chất xúc tác giúp Nhật Bản chuyển đổi sang một xã hội tuần hoàn với các mục tiêu hành động là giảm thiểu tạo ra chất thải (reduce), tái sử dụng (reuse) và tái chế tài nguyên (recycle).

Hồi sinh hòn đảo rác

Teshima từng là hòn đảo được thiên nhiên ưu đãi và là điểm giao thương nổi tiếng trong thời Edo, với các sản vật chính là gạo, khoai lang và mực. Sau chiến tranh, Teshima còn được gọi là "đảo sữa" vì có một viện điều dưỡng để đảm bảo dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh, và "đảo phúc lợi" vì đã xây dựng các cơ sở phúc lợi, bao gồm viện dưỡng lão và nhà ở tập thể cho người khuyết tật trí tuệ. Tất cả hình ảnh đẹp đẽ ấy đã bị mất đi bởi sự kiện Teshima, hàng nghìn cư dân cũng đã phải rời đi trong những năm đó.

Để khôi phục hòn đảo quê hương, người dân nơi đây đã bắt đầu trồng dâu tây thủy canh, giảm thiểu thuốc trừ sâu và ứng dụng công nghệ để duy trì những điều kiện lý tưởng cho cây phát triển, biến dâu tây thành biểu tượng của nỗ lực phục hồi.

Vào năm 2000, tổ chức phi lợi nhuận Setouchi Olive Foundation được thành lập bởi kiến ​​trúc sư nổi tiếng thế giới Tadao Ando và luật sư Kohei Nakabo, người đứng đầu nhóm luật sư trong vụ kiện trước đây, nhằm mục đích bảo vệ và khôi phục vẻ đẹp thiên nhiên.

Họ tiến hành nhiều hoạt động khác nhau như khôi phục hiện trạng ban đầu của các công viên quốc gia, khôi phục cảnh quan ven biển và tạo đất cằn cỗi. Cây ô liu - loài cây biểu tượng của tỉnh Kagawa, cũng được trồng trên đảo vào cùng năm đó, với sự hợp tác của các tình nguyện viên, doanh nghiệp và người dân địa phương.

Năm 2004, chính quyền Kagawa bắt đầu cân nhắc ý tưởng tổ chức một lễ hội nghệ thuật. Khi đó, nhiều lễ hội nghệ thuật quy mô lớn ở các địa phương như Echigo-Tsumari Art Triennale đã bắt đầu xuất hiện trên khắp Nhật Bản; du lịch gắn với nghệ thuật được xem là một hướng đi hiệu quả để hồi sinh các vùng nông thôn.

Và vào năm 2010, trong mùa Setouchi International Art Triennale đầu tiên, Teshima đã trở thành một trong những hòn đảo tổ chức triển lãm. Năm đó, Teshima khai trương Bảo tàng Nghệ thuật Teshima do kiến trúc sư Ryue Nishizawa thiết kế, trưng bày tác phẩm Matrix của nghệ sĩ nổi tiếng Rei Naito. Có thể nói, đây chính là “lễ ra mắt chính thức” của Teshima trong tư cách một đảo nghệ thuật.

Trong những năm tiếp theo, nhiều tác phẩm khác cũng được lắp đặt trên đảo, như Les Archives du Cœur (2008) và La forêt des murmures (2016) của Christian Boltanski, Teshima Yokoo House (2013) do Tadanori Yokoo và Yuko Nagayama thực hiện, hay Needle Factory (2016) của Shinro Ohtake.

Những nỗ lực này đã làm thay đổi đáng kể hình ảnh của Teshima trong mắt cộng đồng. Lượng khách du lịch đến đảo ngày càng tăng, cũng có những người từ nơi khác chuyển đến đây sinh sống và mở các hoạt động kinh doanh mới.

Trong đó có Shin và Emi – cặp đôi nghệ sĩ hoạt động với nghệ danh chung là Usaginingen. Họ đã cải tạo một nhà kho cũ thành không gian biểu diễn nghệ thuật và sân khấu cộng đồng, chuyển đổi những vùng đất nông nghiệp bỏ hoang thành công viên và tổ chức các chương trình lưu trú nghệ thuật trong những tòa nhà không còn sử dụng.

Những sáng kiến mới như vậy vừa phục vụ du khách vừa hướng đến người dân trên đảo, tạo nên sự kết nối với không gian và cộng đồng địa phương.

Tính đến nay, dù dự án loại bỏ chất thải trên đảo Teshima đã hoàn thành nhưng khu vực bãi rác vẫn chưa được trả lại cho người dân vì nguồn nước ngầm vẫn bị ô nhiễm nghiêm trọng. Quá trình làm sạch có thể sẽ mất nhiều năm nữa, cho thấy vẫn còn chặng đường dài phía trước để cuộc sống nơi đây có thể trở về như xưa. Tuy nhiên, những nỗ lực của chính quyền và các tổ chức địa phương, đặc biệt là sự bền bỉ của cư dân Teshima đã tạo nên những đổi thay lớn lao, giúp xóa bỏ chiếc mác “đảo rác” đeo bám hòn đảo suốt hàng chục năm.