Bữa ăn trên mặt nước Kawadoko – Nghệ thuật giải nhiệt đỉnh cao của người Nhật
Yoko Ono - Nghệ sĩ tiên phong tài năng hay “kẻ tội đồ” của thời đại
Đàn Koto: Từ âm thanh của cung đình đến các tác phẩm đương đại
Ekiben - "người bạn đồng hành" trên những chuyến tàu đi khắp Nhật Bản
Giải mã cơn sốt "cô bé quàng khăn đen" Kuromi - bên ngoài gai góc, bên trong dễ vỡ
“Vén màn” sân khấu Kabuki - Bước vào thế giới ca vũ kịch truyền thống xứ Phù Tang
Bài: Hoàng Phúc • Thiết kế: Q & H
Ngày nay, khi nhắc đến nghệ thuật thiết kế cảnh quan dưới nước (aquascaping), người ta vẫn thường trầm trồ trước những bể thủy sinh cầu kỳ với rừng cây rậm rạp, thác nước thu nhỏ hay những bố cục mô phỏng thiên nhiên hùng vĩ. Song đối lập với những “khu rừng dưới nước” ấy, trường phái Iwagumi xuất hiện như một “khoảng lặng” rất Nhật Bản, mê hoặc cả những người mới tập tành làm hồ thủy sinh lẫn giới “yêu bể” lâu năm.
Iwagumi được ghép từ “iwa - 岩” nghĩa là đá, và “gumi - 組” nghĩa là nhóm lại hoặc sắp xếp. Đúng như tên gọi, đây là phong cách thiết kế lấy những viên đá làm trung tâm khi sắp xếp bố cục cho hồ thủy sinh. Phong cách này do một nghệ nhân thủy sinh huyền thoại người Nhật tên Amano Takashi, người được mệnh danh là “Steve Jobs của ngành thủy sinh”, khai sinh vào khoảng thập niên 80-90.
Vào thời điểm đó, phong cách hồ thủy sinh phổ biến nhất là kiểu Hà Lan - lấy cây cối làm trung tâm và sắp xếp toàn bộ cảnh quan như một khu vườn hoa dưới nước. Nhưng Amano chọn một con đường khác. Khi tạo ra phong cách thiết kế Iwagumi, ông cho biết mình lấy cảm hứng từ những khu vườn thiền truyền thống của Nhật Bản, đặc biệt là Karesansui - cảnh quan vườn thiền dùng đá và cát để mô phỏng núi non, kết hợp cùng rêu, thảm cỏ để tạo cảm giác dòng chảy của thiên nhiên.
Do đó, khi nhìn vào một bể thủy sinh theo phong cách Iwagumi, ta có thể nhìn thấy cả một nghệ thuật “vườn thiền” Nhật Bản được thu nhỏ. Không màu sắc rực rỡ, không quá nhiều chi tiết rườm rà, chỉ có một vài khối đá ngự trên nền cây xanh mướt trải thấp và những “khoảng lặng” được sắp xếp cẩn thận để tạo nên một khung cảnh dưới nước hài hòa, tĩnh lặng và thanh bình. Thoạt nhìn thì đơn giản, nhưng chính sự tối giản ấy lại khiến Iwagumi trở thành một trong những trường phái khó nhất của nghệ thuật thủy sinh.
Một bố cục Iwagumi truyền thống thường được sắp đặt theo quy tắc số lẻ, tức 3, 5 hoặc 7 khối đá để tạo nên bố cục bất đối xứng, mang lại cảm giác tự nhiên và sinh động hơn. Trong đó, các khối đá được phân thành:
Mỗi khối đá trong một thủy cảnh Iwagumi đều có vai trò riêng và phải được đặt một cách có chủ đích để mỗi chi tiết, mỗi khoảng trống được tạo ra đều phải có ý nghĩa trong toàn thể cảnh quan. Và không có một hòn đá nào trong bể xuất hiện chỉ để cho có, như Amano Takashi từng viết trong quyển Origin of Creation rằng: “Khi cầm một hòn đá lên, tôi có thể nghe thấy hòn đá ấy nói rằng mình nên đặt nó ở đâu.”
Một trong số những nguyên tắc cơ bản của Iwagumi là “cùng một loại cá, cùng một loại đá”. Để tạo nên một thủy cảnh hài hòa, tất cả những khối đá sử dụng trong bể đều phải thuộc cùng một loại nhưng khác nhau về kích thước, chi tiết, hình dáng hay vân đá.
Những loại đá có hình dáng góc cạnh và vân đá thô ráp tự nhiên như đá rồng (đá Ohko), đá nham thạch, đá da voi hay đá xanh (đá Seiryu) rất được ưa chuộng vì trông tựa như hình dáng núi non ngoài tự nhiên.
Ngoài ra, một trong những lỗi phổ biến nhất của người mới chơi là chọn đá quá nhỏ. Mới đầu, khối đá có thể trông hơi lớn khi đặt riêng lẻ trong hồ. Nhưng sau khi lót thêm lớp nền, thêm nước và khi thảm cây xanh đã phát triển, toàn bộ cảnh quan sẽ “co lại” về mặt thị giác.
Do đó, khối đá chính Oyaishi thường có chiều cao ít nhất 2/3 hoặc 3/4 bể. Những khối đá nhỏ hơn cần có kết cấu, hướng nhìn bổ trợ cho khối đá chính để toàn bộ bố cục được thống nhất, mang lại cảm giác như một dãy núi tự nhiên.
Khi sắp xếp các khối đá cho một chiếc hồ Iwagumi, điều quan trọng nhất là tránh bố cục đối xứng đồng đều vì có thể làm cảnh quan trông rất “nhân tạo”, kém tự nhiên. Bố cục phổ biến nhất khi sắp xếp đá trong hồ Iwagumi là bố cục tuân theo quy tắc một phần ba: chia các chiều dài, rộng, sâu thành 3 phần đều nhau và sắp xếp theo các trục dọc, ngang và các điểm giao cắt trong không gian hồ.
Điều thú vị nhất là mỗi góc cạnh của khối đá đều có một vẻ đẹp khác nhau. Những người chơi Iwagumi lâu năm thường xoay đi xoay lại khối đá để tìm được “góc mặt” đẹp nhất trước khi cố định bố cục. Các khối đá to cũng thường được đặt nghiêng trục để tạo ra các mảng sáng tối rõ rệt khi chiếu đèn vào, giúp tổng thể cảnh quan trở nên sống động hơn nhiều.
Nhiều người chơi sử dụng phân nền (aquasoil) thay vì cát ở những khu vực trồng cây thủy sinh. Vì loại nền này cung cấp sẵn dinh dưỡng như nitơ và phốt-pho để cây phát triển, nên không cần phải bổ sung thêm dưỡng chất vào nước, nhờ đó giúp hạn chế tình trạng tảo xanh bám trên đá.
Tùy theo thiết kế thủy cảnh, bạn cũng có thể thêm vào những khoảng cát trống đóng vai trò như “khoảng thở” cho tổng thể bố cục. Những “khoảng không” này được gọi là “Ma (間 - GIAN)” trong mỹ học Nhật Bản, là không gian cần thiết để thủy cảnh không bị “ngộp” và giúp những yếu tố còn lại trở nên nổi bật hơn. Nhờ những khoảng trống ấy, một bể Iwagumi nhỏ vẫn có thể gợi cảm giác rộng lớn như một cánh đồng hay dãy núi ngoài thiên nhiên.
Bên cạnh đó, phần lớp nền thường được tạo thành những dốc thoai thoải, tạo chiều sâu cho không gian và gợi cảm giác như một triền đồi hoặc thung lũng thu nhỏ. Các khối đá cũng được chôn một phần xuống lớp nền để tạo cảm giác như đang “mọc lên” từ mặt đất.
Nếu các khối đá là linh hồn của thủy cảnh Iwagumi, thì thảm thực vật chính là lớp nền tô điểm cho toàn bộ cảnh quan và tôn lên vẻ đẹp của đá. Vì vậy, phần lớn bố cục chỉ sử dụng một loại cây thủy sinh duy nhất, trải thành một thảm thực vật đồng nhất, gọn gàng như một cánh đồng cỏ dưới nước. Bạn cũng có thể thêm một vài loại cây phụ khác ở phía sau để làm hậu cảnh, nhưng nhìn chung, số loại cây thủy sinh càng ít, càng đơn giản càng tốt.
Các loại cây thủy sinh được sử dụng trong bể Iwagumi thường là các loại cây cỏ lùn như cỏ trân châu Nhật, trân châu Cuba, cỏ giấy hay rau má hương… Trong đó, cỏ ngưu mao chiên hay trân châu ngọc trai là những loại cây thủy sinh rất phù hợp với người mới bắt đầu vì dễ trồng và chăm sóc hơn.
Ngoài ra, để bổ sung thêm tính “động” cho cái “tĩnh” của bố cục thủy cảnh Iwagumi, người ta thường thả thêm những loài động vật thủy sinh như cá hay tép cảnh vào bể. Tương tự như cây, mỗi bể Iwagumi thường chỉ nên thả 1-2 loài động vật thủy sinh vì quá nhiều loài cá cùng bơi sẽ khiến tổng thể bố cục trở nên rối mắt.
Các loài cá được ưa chuộng là những loài có tập tính bơi theo bầy như cá neon vua, cá sóc đầu đỏ, cá trâm hay cá tam giác. Ngoài ra, ở tầng đáy, nhiều người cũng thường nuôi thêm tép cảnh Yamato (còn gọi là tép Amano) để dọn dẹp rêu hại, giúp bể luôn sạch sẽ.
Dù cấu trúc của một bể Iwagumi trông khá đơn giản nhưng thực ra lại cần được chăm sóc rất kỹ lưỡng, cẩn thận. Lượng dinh dưỡng, ánh sáng và CO2 trong bể phải được cân bằng vừa đủ để thảm thực vật phát triển nhưng không được quá nhiều vì dễ gây rong rêu trên bề mặt đá. Ngoài ra, bể Iwagumi cũng cần phải thay nước đều đặn và hút cặn nền thường xuyên để giữ cho môi trường nước ổn định.
Với những ai đang quen thuộc với các bể thủy sinh rậm rạp kiểu Hà Lan, có lẽ thử thách lớn nhất khi bắt đầu theo đuổi phong cách Iwagumi chính là học cách… để trống. Càng cố gắng tô điểm thêm nhiều, tác phẩm lại càng xa rời vẻ đẹp nguyên sơ của tự nhiên. Với nhiều người chơi thủy sinh, quá trình thiết kế một thủy cảnh Iwagumi như một hành trình tu dưỡng, học cách buông bỏ, nhẫn nại và chiêm nghiệm về vẻ đẹp của thiên nhiên.
Còn với người xem, khi nhìn vào chiếc bể kính với vài hòn đá và một thảm cây xanh tưởng chừng đơn giản, nhưng bất cứ ai cũng có thể cảm nhận được sự bình yên, tự tại như một “cõi thiền trong bể kính” giữa nhịp sống hiện đại đầy hối hả.
