Câu chuyện về Nakahama Manjiro – người Nhật đầu tiên sống ở Mỹ

Hành trình lưu lạc đến xứ cờ hoa

Nakahama Manjiro sinh ngày 27/01/1827 tại làng chài nghèo Nakanohama, huyện Hata, tỉnh Tosa (nay là Nakahama, thành phố Tosashimizu, tỉnh Kochi). Cha sớm qua đời, mẹ thì bệnh tật, tình cảnh khó khăn buộc cậu thiếu niên sớm phải đi làm để phụ giúp gia đình.

Vào năm 1841, khi 14 tuổi, Manjiro làm đầu bếp trên thuyền đánh cá thu ngoài khơi biển Ashizuri. Ông ra khơi cùng người lái thuyền Fudenojo, các ngư dân Denzo, Goemon và Toraemon, từ đây mở ra một cuộc đời đầy biến động.

Sau nhiều ngày lênh đênh trên biển, con thuyền gặp bão và bị đắm, những ngư dân sống sót bị cuốn vào dòng hải lưu Kuroshio rồi dạt vào bờ biển Torishima, một trong những hòn đảo không người của quần đảo Izu, cách đất liền 500km. Tại đây, Manjiro cùng các ngư dân khác đã cố gắng sinh tồn trong 143 ngày trên đảo hoang, chủ yếu sống nhờ thịt chim hải âu, cho đến khi được cứu bởi tàu săn cá voi John Howland của Mỹ.

Mặc dù đã được cứu sống, nhưng Nhật Bản lúc bấy giờ đang thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, nên các tàu nước ngoài khó lòng tiếp cận. Vì thế thuyền trưởng William H. Whitfield của tàu đã đưa họ đến bến cảng tại Honolulu, Hawaii – khi đó là một quốc gia độc lập.

Bốn người Nhật đã lên bờ nhưng riêng Manjiro thì có quyết định khác, cậu ngỏ ý muốn theo tàu của Mỹ tiếp tục hành trình. Chính quyết định này đã khiến Manjiro trở thành thủy thủ phương Đông đầu tiên trên con tàu của Mỹ, với biệt danh là John Mung (John Manjiro).

Vào tháng 05/1843, con tàu John Howland cập bến New Bedford, bang Massachusetts sau khi hoàn thành chuyến săn cá voi. Sau đó, thuyền trưởng Whitfield đã nhận Manjiro làm con nuôi, để cậu sống cùng gia đình mình ở thị trấn Fairhaven. Và như thế, Manjiro đã trở thành người Nhật đầu tiên sống trên đất Mỹ.

Tại đây, Manjiro học tiếng Anh cùng học sinh tiểu học tại trường Oxford, sau đó học toán tại Học viện Bartlett, cũng như học về khảo sát, điều hướng và kỹ thuật đóng tàu. Manjiro rất chăm chỉ học tập và trở thành học sinh giỏi nhất trường.

Sau khi hoàn tất việc học, Manjiro đã làm công việc tạp vụ lẫn hoa tiêu trên tàu săn cá voi Franklin và dần được thủy thủ đoàn tín nhiệm, bầu làm thuyền phó của tàu. Sau vài năm đi biển và ghé thăm nhiều thành phố trên thế giới, để kiếm đủ tiền trở về quê nhà, Manjiro chuyển sang làm thợ đào vàng trong Cơn sốt vàng California. Ông kiếm được 600 đô la dùng làm lộ phí trở về quê hương.

Sống tại đất khách và nhiều lần phải đối mặt với phân biệt chủng tộc, nhưng sau tất cả, Manjiro đã cố gắng vượt qua và trở thành một thủy thủ ưu tú, am hiểu ngoại ngữ và kiến thức về hàng hải.

Trở về Nhật Bản: Từ án tử đến võ sĩ Samurai

Để về Nhật, Manjiro đã đến Hawaii, tại đây ông hội ngộ với những người bạn trong vụ đắm tàu năm nào. Một người đã qua đời trước đó, và trong ba người còn lại, có hai người đồng ý cùng Manjiro trở lại quê hương.

Vì họ đã rời khỏi Nhật Bản trong thời kỳ Sakoku (Tỏa Quốc) nên có thể sẽ bị bắt giữ và chịu án tử nếu quay về. Tuy nhiên Manjiro vẫn quyết định hồi hương, ông cùng 2 người bạn đã cập bến Ryukyu (nay là Okinawa) vào năm 1851 và bị bắt giữ bởi chính quyền Nhật.

Sau nhiều tháng thẩm vấn, họ được thả ở Nagasaki và cuối cùng trở về nhà ở Tosa. Trải qua 11 năm lênh đênh trên biển, cuối cùng Manjiro – khi đó 25 tuổi, cũng đã được đoàn tụ với mẹ. Tại quê nhà, ông được bổ nhiệm làm một viên chức nhỏ và trở thành một nguồn thông tin quý giá về phương Tây.

Ngoài ra, những câu chuyện phiêu lưu kỳ thú mà Manjiro kể lại trong quá trình thẩm vấn đã được học giả Kawada Shoryo ghi chép và minh họa, về sau được biên soạn thành bộ sách 4 tập mang tên Hyoson Kiryaku. Bộ sách được dâng tặng cho Lãnh chúa Yamauchi Yodo, người đứng đầu lãnh địa Tosa, và nhiều lãnh chúa khác cũng đã đọc các bản chép lại. Có khả năng Sakamoto Ryoma và nhiều nhân vật quan trọng khác vào cuối thời Edo cũng đã đọc cuốn sách này.

Nhờ kiến ​​thức về tiếng Anh, hàng hải và kỹ thuật đóng tàu, Manjiro được triệu tập đến Edo (nay là Tokyo) vào tháng 09/1853 rồi được phong chức hatamoto – samurai cấp cao phục vụ trực tiếp cho tướng quân. Đằng sau sự thăng tiến bất thường này là nhu cầu của chính quyền Mạc phủ với thông tin về Mỹ sau khi Phó Đề đốc Perry và chiến hạm Tàu đen cập cảng Nhật Bản.

Manjiro đã nỗ lực cống hiến dưới quyền Egawa Hidetatsu, đảm nhiệm các công việc dịch thuật, phiên dịch, giám sát đóng tàu và huấn luyện nhân sự. Tuy nhiên sau đó ông đã bị cách chức phiên dịch viên của Perry, do bị một số nhân vật trong triều đình nghi ngờ là gián điệp. Mặc dù vậy, nhiều người yêu nước cần kiến ​​thức của Manjiro, họ đã đến tìm ông để học tiếng Anh cùng kiến thức về hàng hải.

Năm 1860, ông tham gia với tư cách phiên dịch viên và cố vấn kỹ thuật trên chiến hạm Kanrin Maru, con tàu hộ tống phái đoàn Nhật Bản sang Mỹ để trao đổi văn kiện phê chuẩn Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại Nhật – Mỹ. Năm 1869, sau cuộc Duy tân Minh Trị, ông được chính phủ bổ nhiệm làm giáo sư tiếng Anh tại trường Kaisei (nay là Đại học Tokyo).

Năm 1870, Manjiro được cử sang châu Âu trong phái đoàn quan sát Chiến tranh Pháp – Phổ. Trong thời gian lưu lại New York, ông đã đến Fairhaven và hội ngộ với ân nhân của mình – thuyền trưởng William H. Whitfield sau gần 20 năm xa cách.

Di sản để lại

Có nghiên cứu cho rằng thế giới quan và những hiểu biết về phương Tây của Manjiro đã ảnh hưởng đến tư tưởng của Sakamoto Ryoma – nhà cải cách chính trị và nhà tư tưởng có đóng góp to lớn cho cuộc Minh Trị Duy Tân. Điều này khiến Manjiro trở thành một nhân vật quan trọng vào cuối thời kỳ Edo đầy biến động, dù ít được biết đến.

Ngoài ra, Manjiro là người đã dịch cuốn American Practical Navigator của Nathaniel Bowditch sang tiếng Nhật. Đây là cuốn bách khoa toàn thư về điều hướng hàng hải, chứa đựng kiến thức về hải dương học và khí tượng học cùng những thuật ngữ hàng hải Mỹ lúc bấy giờ. Ông cũng góp phần vào việc chế tạo Shohei Maru – tàu chiến kiểu nước ngoài đầu tiên của Nhật Bản.

Manjiro cũng là người sở hữu những “cái đầu tiên” tại Nhật Bản:

• Được cho là người đầu tiên giới thiệu bài hát ABC Song đến Nhật Bản.
• Cũng được cho là người Nhật đầu tiên đeo cà vạt.
• Là người Nhật đầu tiên đi tàu hỏa và tàu thủy chạy bằng hơi nước.
• Là người Nhật đầu tiên chính thức theo học tại một trường học ở Mỹ.
• Là người Nhật đầu tiên tham gia hoạt động khai thác vàng trong cơn sốt vàng tại Mỹ.
• Được cho là người Nhật đầu tiên đi vòng quanh Trái Đất hai lần (nếu tính điểm xuất phát là Honolulu). Đồng thời, ông cũng được cho là người Nhật thứ hai hoàn thành một vòng quanh thế giới, sau Tsudayu (1744-1814) và trước cả phái bộ Nhật Bản sang Mỹ năm 1860.
• Là người tiến hành chuyến săn cá voi kiểu Mỹ đầu tiên của Nhật Bản.
• Trong Sự kiện Houghton (một vụ cướp trên đảo Ogasawara), ông được cho là người Nhật đầu tiên bắt giữ một người nước ngoài.

Cho đến khi qua đời vào năm 1898 ở tuổi 71, Manjiro đã sống một cuộc đời đầy sóng gió và cũng đầy những kỳ tích, trở thành cầu nối ngoại giao giữa Nhật Bản và Mỹ ở thế kỷ 19.