Lãnh chúa Doi Toshitsura: Người Nhật đầu tiên vẽ tinh thể tuyết

Tại Trung Quốc, từ xa xưa, người ta đã biết rằng tinh thể tuyết có hình lục giác; một nhà thơ từ thời Tiền Hán cũng đã để lại những vần thơ mô tả hình dạng của chúng. Còn tại xứ Phù Tang, qua kinh nghiệm được truyền lại ở vùng tuyết Tohoku phía Bắc cùng tri thức du nhập từ Trung Hoa, hình dạng của những bông tuyết tí hon cũng được biết đến từ thời Heian (794-1185), bấy giờ chúng được gọi là bông hoa sáu cánh (mutsu no hana – 六つの花 ). Tuy nhiên, không có ghi chép hay tranh vẽ mô tả chi tiết hình dạng của bông tuyết.

Phải đến thời Edo (1603-1868), tinh thể tuyết mới được quan sát, ghi chép và phác họa bởi Doi Toshitsura – vị lãnh chúa của phiên Koga. Cuốn “雪華図説– Tuyết Hoa Đồ Thuyết” do ông biên soạn, với hình minh họa những tinh thể tuyết sáu cạnh đẹp đẽ được nhào nặn bởi tự nhiên, đã tạo nên một trào lưu, đưa Sekka vào danh sách các họa tiết truyền thống của Nhật Bản.

Vị lãnh chúa say mê tuyết

Doi Toshitsura (土井利位) sinh ngày 22/05/1789, là con trai thứ tư của lãnh chúa phiên Kariya (nay thuộc tỉnh Aichi). Năm 1813, Toshitsura trở thành con nuôi của Doi Toshiatsu – lãnh chúa phiên Koga, thuộc gia tộc chính ở tỉnh Shimosa (nay là thành phố Koga, tỉnh Ibaraki) bởi con trai ruột của ông không may mất sớm. Kể từ đó, Toshitsura đã có cơ hội phát triển tài năng của mình trong lĩnh vực học thuật và nghệ thuật. Đến năm 1822, ông chính thức thừa kế ngôi vị trưởng tộc đời thứ 11 từ người cha nuôi.

Toshitsura từng đảm nhận nhiều trọng trách trong chính quyền Mạc Phủ, nhưng bên cạnh sự nghiệp chính trị, ông còn có một niềm đam mê mãnh liệt đối với tuyết. Ở độ tuổi ngoài 20, ông bắt đầu quan sát các tinh thể tuyết khi không phải lo việc nước, khởi đầu cho một công trình nghiên cứu kéo dài hai thập kỷ.

Ban đầu, Toshitsura thu thập tuyết rồi đặt lên trên đồ sơn mài đen và dùng kính lúp để quan sát. Về sau ông đã mua được một chiếc kính hiển vi từ Hà Lan, thứ cực kỳ hiếm vào thời đó. Toshitsura quan sát tinh thể tuyết dưới kính hiển vi, sau đó vẽ lại các hình dạng khác nhau của chúng.

Vị lãnh chúa nhận được sự ủng hộ và hỗ trợ từ Takami Senseki (1785-1858), một học giả Hà Lan học và cũng là cận thần của ông. Tài liệu mà Toshitsura dùng để tham khảo cho nghiên cứu của mình cũng là sách của một nhà giáo dục Hà Lan, “Katechismus der natuur” của J. F. Martinet (1729-1795), trình bày các lĩnh vực như thiên văn học dưới dạng hỏi - đáp kèm minh họa. Takami được cho là đã hỗ trợ lãnh chúa trong việc dịch và diễn giải tác phẩm này.

Những hình ảnh minh họa
bông tuyết đầu tiên

Kết quả 20 năm nghiên cứu của Doi Toshitsura được biên soạn thành cuốn “雪華図説 - Sekka Zusetsu” (Minh họa tinh thể tuyết), xuất bản năm 1932, với Takami là người biên tập và viết lời giới thiệu. Đây là cuốn sách khoa học tự nhiên đầu tiên của Nhật Bản về tuyết, và là ghi chép đầu tiên ở Đông Á về quan sát bằng kính hiển vi các tinh thể tuyết.

Ngoài 86 hình minh họa các loại tinh thể tuyết khác nhau, sách còn cung cấp thông tin về cách hình thành tinh thể và 14 lợi ích của tuyết. Phần hai của tác phẩm được xuất bản năm 1839, bổ sung thêm 97 bản phác thảo. Chính Toshitsura cũng là người đặt tên cho tinh thể tuyết là “Sekka – 雪華 – Tuyết Hoa”, tức là bông tuyết.

Có thể khái quát phương pháp quan sát được ghi trong phần văn bản của “Sekka Zusetsu” như sau:

- Chọn một đêm có khả năng tuyết sẽ rơi, đem vải màu đen đặt ngoài trời để làm lạnh trước bằng khí lạnh.
- Dùng tấm vải đã được làm lạnh để hứng tuyết rơi.
- Cẩn thận dùng nhíp gắp tuyết trên vải sao cho không làm vỡ cấu trúc, rồi chuyển tuyết sang đồ sơn mài đen.
- Tránh để hơi thở chạm vào mẫu vật, đồng thời quan sát dưới kính hiển vi.

Để có các tinh thể mang hình dạng hoàn chỉnh, cần hội đủ điều kiện: tinh thể phải đủ lớn và không bị kết dính thành những bông tuyết to như “tuyết mẫu đơn” (botan-yuki). Điều này đòi hỏi nhiệt độ phải thấp, từ -10°C đến -15°C. Vì vậy, việc quan sát bằng kính hiển vi trong những đêm giá lạnh thời bấy giờ vô cùng gian nan.

Trở thành hoa văn thịnh
hành thời Edo

“Sekka Zusetsu” được in với số lượng nhỏ dưới dạng ấn bản tư nhân và hiếm khi được lưu hành rộng rãi. Tuy nhiên, 5 năm sau khi phát hành, những hình minh họa về tinh thể tuyết của vị lãnh chúa đã được trích dẫn lại trong tác phẩm “Hokuetsu Seppu – 北越雪譜 – Bắc Việt Tuyết Phổ” (Những câu chuyện về tuyết ở Hokuetsu) của Suzuki Bokushi.

Đây là cuốn bách khoa toàn thư về địa lý nhân văn thời Edo, mô tả cuộc sống ở vùng Uonuma thuộc tỉnh Echigo cũ của Nhật Bản, một nơi nổi tiếng với mùa đông dài và tuyết rơi dày. Tác phẩm này ngay lập tức trở thành sách bán chạy nhất, khiến hình ảnh bông tuyết Sekka trang nhã trở nên phổ biến trong dân chúng.

Từ giữa thời Edo, người dân thành thị trở nên giàu có hơn, họ nổi tiếng hào hoa phong nhã và rất có phong cách, được thể hiện qua từ “Iki – 粋”. Các họa tiết trên kimono phát triển rực rỡ, ngày càng đa dạng hơn và phản ánh gu thẩm mỹ của người mặc.

Luôn theo đuổi những họa tiết sáng tạo, họ đã nhanh chóng đưa ảnh minh họa tinh thể tuyết của Toshitsura lên kimono. Những biến thể xinh đẹp của bông tuyết hình lục giác cũng như tính chất phù du của tuyết – lập tức tan chảy khi chạm đất, chính là biểu hiện rõ nét cho cảm thức thẩm mỹ của người Nhật.

Bông tuyết không chỉ được sử dụng riêng lẻ mà còn có thể kết hợp với các loài hoa và phong cảnh để thể hiện sự biến chuyển của mùa, đại diện cho cảm thức mùa đã ăn sâu vào tâm thức người Nhật. Chẳng hạn, Sekka được kết hợp với hoa mai hoặc hoa trà thể hiện sự chuyển giao từ đông sang xuân.

Trước Sekka, có một họa tiết liên quan đến tuyết khác cũng rất phổ biến trên kimono là “Yukiwa - 雪輪”, ra đời từ thời Heian. Hình dạng đặc trưng của nó là một hình tròn với sáu vết lõm trên đường viền. Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của Yukiwa, nhưng giả thuyết được biết đến rộng rãi nhất là nó mô phỏng tinh thể tuyết. Tuy nhiên, một số chuyên gia trong ngành kimono tin rằng nó là hình ảnh của tuyết tích tụ trên cành cây và bắt đầu tan chảy.

Cả Yukiwa và Sekka đều dựa trên hình ảnh tuyết, nhưng có những khác biệt rõ rệt về nguồn gốc và phương pháp thể hiện. Bởi nếu Yukiwa trông khá trừu tượng thì Sekka là một thiết kế thực tế hơn, được tạo ra dựa trên quan sát khoa học.

Những thiết kế vải với họa tiết Sekka đã nhanh chóng lan rộng khắp Edo trong tầng lớp bình dân, nhiều tranh ukiyo-e thời này cũng mô tả mỹ nhân diện kimono hình bông tuyết. Bông tuyết cũng được ứng dụng trên đồ thủ công như gốm sứ, trên kiếm cách (tsuba – phần ngăn cách chuôi và lưỡi kiếm)…

Bản thân lãnh chúa Doi Toshitsura cũng đưa họa tiết này lên thư từ, quà tặng ngoại giao, đồ dùng và đồ trang trí của phiên Koga. Ông cũng đặt riêng bậc thầy sơn mài Hara Yoyusai chế tác chiếc inro mang hoa văn Sekka để tặng cho Takami – người cận thần đã đồng hành với ông trong nhiều năm.

Họa tiết Sekka sau đó còn được gọi là họa tiết Ooi (大炊模様) theo chức quan thời đó của vị lãnh chúa (Ooinokami). Ông cũng được người dân trìu mến gọi là "Lãnh chúa Tuyết" (Yuki no Tonosama - 雪の殿様).

Mời bạn tiếp tục bước chân vào thế giới tuyết xứ Phù Tang trong Chuyên đề Tuyết.