Mottainai: Học người Nhật xưa để sống bền vững hơn

Bài: AndanteDec 30, 2022

Đại diện cho một khía cạnh quan trọng trong văn hóa Nhật Bản, triết lý Mottainai hướng tới việc không lãng phí đang được cả thế giới quan tâm và áp dụng để xây dựng nên một xã hội bền vững, có trách nhiệm.

Mottainai là gì?

“Mottainai – もったいない” là một thán từ trong tiếng Nhật, nôm na là “lãng phí quá”. Cụ thể hơn, nó thể hiện sự thất vọng, thậm chí là chán ghét của một người khi nhìn thấy một đồ vật hay tài nguyên nào đó bị bỏ phí. Xuất hiện thường xuyên trong giao tiếp hằng ngày của người dân xứ Phù Tang, ngay từ khi còn nhỏ, trẻ em ở quốc gia này đã được ông bà, cha mẹ chỉ dạy thế nào là “Mottainai” thông qua sinh hoạt đời thường.

Kể từ thời Edo (1603-1868), tinh thần Mottainai với cốt lõi là trân trọng tất cả những gì tồn tại trên Trái đất, không được phí phạm những thứ dù là nhỏ nhặt nhất đã được truyền lại cho biết bao thế hệ người Nhật, như lời nhắc nhở của người xưa về lòng biết ơn với những gì ta may mắn sở hữu.

núi phú sĩ
Cốt lõi của Mottainai là trân trọng mọi thứ xung quanh mình. Ảnh: gowithguide.com

Với một quốc gia hạn hẹp về tài nguyên, thiên tai thường xuyên xảy đến, lại có hơn hai thế kỷ đóng cửa với nước ngoài thì việc tiết kiệm, giữ gìn, tái sử dụng và tái chế trở thành cách để người Nhật vượt qua những thiếu thốn. Và cũng chính tinh thần này đã giúp người Nhật đi qua hai cuộc chiến tranh và vươn lên mạnh mẽ về kinh tế.

Thực hành Mottainai có thể được áp dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống con người, từ trong gia đình với việc không để thừa hạt cơm nào trong bát, không lãng phí nguồn nước sạch, hay như cách chiếc khăn furoshiki được dùng để gói, đựng đồ đạc và có thể tái sử dụng nhiều lần.

Còn trong nghệ thuật và thủ công, Mottainai biểu hiện ở việc tận dụng kimono cũ để làm quạt, làm dép nuno zori, và đỉnh cao phải kể đến nghệ thuật Kintsugi - dùng sơn mài cùng bột vàng, bạc để sửa chữa gốm vỡ, vừa phục hồi được món đồ bị hư hại, vừa khiến nó trở nên đẹp đẽ như một tác phẩm nghệ thuật đậm tính Wabi Sabi.

nghệ thuật kintsugi
Đồ gốm sau khi được sửa chữa bằng kỹ thuật Kintsugi. Ảnh: itowocashi.com
dép nuno zori
Nuno zori được làm bằng cách tận dụng quần áo, kimono cũ. Ảnh: thegate12

Mottainai và mối liên hệ với Phật giáo, Thần đạo

Nhiều người cho rằng Mottainai có nguồn gốc từ Thần đạo (Shinto) - tôn giáo bản địa của người Nhật. Trong Thần đạo, có một niềm tin cho rằng mọi vật đều có linh hồn (Kami) trú ngụ bên trong. Ý tưởng cho rằng con người là một phần của tự nhiên và cần thiết phải duy trì mối quan hệ hài hòa với tự nhiên là cốt lõi của tín ngưỡng này.

Theo niềm tin đó, Kami không chỉ tồn tại trong đất, nước, cây cối… mà ngay cả trong những đồ vật do con người tạo ra cũng vậy. Điển hình là câu chuyện về Tsukumogami, nôm na là linh hồn của những đồ vật. Người ta tin rằng khi một món đồ phục vụ chủ nhân được 100 năm, nó sẽ trở nên có linh hồn.

Có lẽ do ảnh hưởng bởi những câu chuyện về Tsukumogami mà ở đất nước mặt trời mọc, quan niệm trân trọng những đồ vật được sử dụng hằng ngày đã trở nên phổ biến từ lâu đời. Cũng từ đây, một nền văn hóa mà trong đó người ta tiếp tục sử dụng và tái sử dụng các đồ vật cũ theo nhiều cách khác nhau đã được hình thành.

tsukumogami

Khi đồ vật quá 100 tuổi, chúng sẽ trở thành Tsukumogami. Ảnh: Wikipedia

Một quan niệm phổ biến khác là Mottainai xuất phát từ triết lý nhà Phật. Tu tập Phật giáo nhấn mạnh vào việc thực hành tiết kiệm để tập trung đạt được giác ngộ. Trên thực tế, những câu chuyện về lối sống khổ hạnh trong Phật giáo không phải là hiếm, và những câu chuyện như vậy càng củng cố niềm tin về nguồn gốc của Mottainai.

Người Edo thực hành Mottainai như thế nào?

Ngược dòng thời gian trở về thời Edo (1603-1868), khi nguồn cung hàng hóa và năng lượng khan hiếm, người dân bấy giờ thường xuyên tái chế và tái sử dụng, tạo nên một xã hội tuần hoàn không có chỗ cho sự lãng phí.

Ngày nay, Nhật Bản phụ thuộc 78% vào nguồn năng lượng nhập khẩu từ các quốc gia khác, con số này với thực phẩm (tính theo giá trị calo) là 60%, và 82% với lượng gỗ tiêu thụ. Nhưng trong khoảng 250 năm của thời kỳ Edo, đất nước mặt trời mọc đã có thể tự cung tự cấp mọi tài nguyên trong bối cảnh đất nước thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng.

Nếu như Nhật Bản của thời hiện đại đang thúc đẩy tái chế các sản phẩm và vật liệu hết hạn sử dụng, chủ yếu để giảm gánh nặng cho các bãi chôn lấp và ngăn chặn khí thải dioxin cùng những hóa chất độc hại khác từ lò đốt rác, thì người dân thời Edo lại tái chế hàng hóa và vật liệu vì một lý do khác: họ có rất ít ngay từ đầu.

xã hội edo
Kinh tế thời Edo phát triển thịnh vượng. Ảnh: Los Angeles County Museum of Art

Do đó, mọi thứ đều được coi là tài nguyên quý giá, bao gồm cả những thứ trông có vẻ vô dụng như tro bếp. Và vì đồ mới đắt đỏ không phù hợp với túi tiền của dân thường, nên đa phần hàng hóa "hết hạn sử dụng" cũng không được xem là rác thải mà sẽ được tái sử dụng, tái chế theo nhiều cách khác nhau.

Trang phục của tầng lớp bình dân trong thời Edo là quần áo cũ, hoặc đã qua sửa chữa nhiều lần. Đến khi không còn có thể tự sửa được nữa, họ sẽ đem bán chúng cho các cửa hàng quần áo cũ. Tại đây, áo quần được tháo rời thành các bộ phận hoặc được thợ chuyên nghiệp sửa bằng các kỹ thuật chuyên môn rồi đem bán lại. Ở thời bấy giờ, các quầy hàng chuyên bán đồ cũ tập trung dọc theo bờ phía nam của sông Kandagawa, xung quanh khu vực Akihabara ngày nay.

Trong thời kỳ của tái chế và tái sử dụng này, nhiều nghề nghiệp đặc thù (và có phần kỳ lạ) đã ra đời, chẳng hạn: người sửa chữa xoong nồi, người thu mua ô cũ (để sửa chữa và bán lại), người thu mua tro (để cải tạo đất, bón phân, chế biến thuốc nhuộm và rượu sake), người thu mua giấy cũ (để tái chế), người thu mua sáp nến sau khi đốt (để tái sử dụng)...

thu mua ô
Nghề thu mua khung ô cũ. Ảnh: Nippon
mottainai thời edo
Từ trái sang, nghề thu mua tro và giấy cũ. Ảnh: Nippon

Nhật Bản trong thời kỳ Edo có thể đóng vai trò là hình mẫu của một xã hội bền vững. Sự phát triển vượt bậc về kinh tế, văn hóa của đất nước mặt trời mọc trong giai đoạn này chứng tỏ rằng, nền tảng của phát triển bền vững không phải là sản xuất và tiêu dùng hàng loạt để hướng đến sự thuận tiện như hiện tại, mà nó nằm ở việc sử dụng tối ưu các nguồn lực hạn chế.

Xem thêm:Triết lý Mottainai và chất lượng Nhật Bản

Trí tuệ của người xưa trong đời sống hiện đại

Mặc dù Mottainai là một triết lý tốt đẹp hướng đến sự bền vững, nhưng khó để nói rằng liệu xã hội Nhật Bản có đang thực sự sống theo tiêu chuẩn này trong thời hiện đại. Nổi tiếng là đất nước sạch sẽ nhưng Nhật Bản vẫn đang gặp vấn đề với nhựa khi xếp thứ 2 trong số các quốc gia thải nhựa nhiều nhất thế giới, dù tỷ lệ tái chế của họ lên đến 85%.

Bao bì tại đất nước mặt trời mọc thường được đánh giá là “quá đà” với nhiều lớp bọc, hộp đôi khi không cần thiết... Và lãng phí thực phẩm cũng là một vấn đề nghiêm trọng Nhật Bản đang phải đối mặt.

Trong những năm gần đây, ngày càng có nhiều người Nhật bắt đầu nhận ra rằng trong thời kỳ Edo, đất nước của họ đã làm được cái mà ngày nay chúng ta công nhận là “xã hội bền vững”. Dân cư ổn định, xã hội không phụ thuộc vào nguồn tài nguyên từ bên ngoài. Nhiều người hiện đang cố gắng tìm hiểu thêm về hệ thống xã hội thời bấy giờ và áp dụng "trí tuệ thời Edo" cùng triết lý Mottainai trong cuộc sống đương đại.

mottainai

Có một thị trấn đã làm được điều này, và câu chuyện về nơi đây đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhiều người ở khắp nơi trên thế giới. Đó là Kamikatsu, một thị trấn nhỏ yên bình ở tỉnh Tokushima, trên đảo Shikoku. Vào năm 2003, họ tuyên bố mục tiêu trở thành thị trấn “zero-waste” và hiện tại đã thành công tái chế được đến hơn 80% rác thải của mình.

Tại đây, người dân được khuyến khích phân chia rác thành 45 loại để dễ dàng tái chế, mỗi hộ gia đình cũng đều được cung cấp máy ủ rác để ủ phân hữu cơ từ thức ăn thừa. Một cửa hàng đồ cũ là nơi người dân chia sẻ những món đồ mình không còn sử dụng và mang về nhà thứ họ cần.

Kamikatsu

Rác tại Kamikatsu được phân chia thành 45 loại khác nhau. Ảnh: Nippon

Kamikatsu Zero Waste, trung tâm tái chế của thị trấn được xây dựng từ rác, đó là cửa sổ cũ, đồ thủy tinh, gốm vỡ... được đóng góp bởi người dân, chỉ trừ một số hạng mục như vật liệu làm mái nhà, kim loại để chống thấm, bu lông, ốc vít... đều phải là đồ mới để tuân thủ các quy tắc trong xây dựng.

trung tâm kamikatsu zero waste

Trung tâm Kamikatsu Zero Waste. Ảnh: Koji Fujii

bên trong trung tâm kamikatsu zero waste

Cửa hàng kuru-kuru, nơi mọi người có thể đến và mang về nhà món đồ mình cần. Ảnh: Nippon

Nhiều nỗ lực từ chính phủ và chính quyền địa phương Nhật Bản cũng đã được triển khai, như việc cắt giảm tối đa nhựa dùng một lần, ban hành luật chống lãng phí thực phẩm, trong đó quy định trách nhiệm của cả chính phủ và chính quyền địa phương trong việc giảm thất thoát lương thực...

Xem thêm:SDGs: “Kim chỉ nam” cho sự phát triển bền vững trong tương lai của Nhật Bản

Wangari Maathai – người lan tỏa tinh thần Mottainai ra thế giới

“Mottainai” tuy giữ vai trò trung tâm trong đời sống của người Nhật từ xa xưa, nhưng với thế giới, thuật ngữ này chỉ bắt đầu phổ biến sau khi được lan tỏa bởi nhà hoạt động xã hội và môi trường người Kenya từng nhận giải Nobel Hòa Bình – bà Wangari Maathai (1940 – 2011).

wangari maathai
Bà Wangari Maathai. Ảnh: Bios Urn

Sau khi đến thăm Nhật Bản vào tháng 02/2005 và ấn tượng sâu sắc với triết lý Mottainai, bà quyết định hợp sức với các tổ chức ở Nhật để đưa Mottainai ra thế giới, với mong muốn nâng cao nhận thức của mọi người về vấn đề lãng phí.

Với sự hỗ trợ từ tòa soạn The Mainichi và tập đoàn Itochu, “Chiến dịch Mottainai” (Mottainai Campaign) đã ra đời. Dựa trên nguyên tắc 3R (Reduce – Reuse – Recycle) đã nổi tiếng với cộng đồng, một chữ R nữa được thêm vào để định nghĩa “Mottainai”, đó là “Respect” (Sự tôn trọng) dành cho nguồn tài nguyên hữu hạn của Trái đất.

mottainai

Cho đến khi qua đời vào năm 2011 vì bệnh ung thư, bà Wangari vẫn tích cực đấu tranh vì môi trường, truyền bá nhận thức về Mottainai và lối sống bền vững đến cộng đồng. Sinh thời, bà từng nói: “Mottainai là một từ ngữ tuyệt vời, chưa từng xuất hiện ở đâu trên thế giới”.

Xem thêm:Chợ trời và lối sống “Mottainai” của người Nhật

kilala.vn

poster

Thông tin ngày diễn ra sự kiện:

+ Thời gian: 09h00 - 18h00, ngày 07/01/2023.

+ Địa điểm: Nam Thi House, 152 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Bến Nghé, Quận 1, Tp. Hồ Chí Minh.

+ Link sự kiện: https://fb.me/e/2wLegMLpb 

+ Đơn vị tổ chức và thực hiện: Kilala.

+ Đơn vị đồng hành: Nam Thi House.

Những lưu ý khi tham gia sự kiện:

+ Không đem thức ăn nước uống bên ngoài.

+ Khuyến khích khách tham gia mang theo bình nước cá nhân.

+ Hoạt động bán hàng không dùng túi, khách tự mang theo túi để đựng hàng hóa.

Có thể bạn quan tâm

CÙNG CHUYÊN MỤC

BÀI ĐỌC NHIỀU